Zanim na wiślanym tarasie pojawili się Krzyżacy, zanim zabrzmiały pierwsze uderzenia młotów w drewniane pale przyszłej warowni, okolice dzisiejszego Torunia tętniły życiem od wielu stuleci. Już w epoce kamienia łupanego (ok. 9 tys. lat p.n.e.) tereny nad Wisłą przyciągały osadników. Położenie na skrzyżowaniu szlaków handlowych i bliskość rzeki czyniły to miejsce idealnym do życia i handlu.
Przełom nastąpił w 1233 roku, gdy Zakon Krzyżacki nadał Toruniowi prawa miejskie. Początkowo miasto powstało w Starym Toruniu, ale z powodu powodzi zostało przeniesione na obecne miejsce. Lokacja oparta była na prawie chełmińskim – nowym systemie prawnym regulującym organizację samorządu, sądownictwa i obowiązki mieszkańców. Toruń stał się pierwszym miastem założonym przez Krzyżaków i szybko zyskał znaczenie militarne i handlowe.
W XIV i XV wieku Toruń przeżywał swój rozkwit. Jako członek Hanzy, czyli związku miast handlowych Europy Północnej, Toruń handlował z Gdańskiem, Lubeką, Londynem i Antwerpią. Kupcy toruńscy sprowadzali przyprawy, sukna, wino, a eksportowali zboże, drewno i miód.
Miasto rozbudowywało się – powstały monumentalne budowle w stylu gotyckim:
- Ratusz Staromiejski – perła architektury mieszczańskiej, centrum życia politycznego i gospodarczego.
- Kościół św. Janów – miejsce chrztu Mikołaja Kopernika.
- Kościół NMP i św. Jakuba – świadectwa potęgi duchowej i artystycznej miasta.
W 1454 roku Toruń wypowiedział posłuszeństwo Krzyżakom i przyłączył się do Polski. W 1457 roku król Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu szerokie przywileje – m.in. prawo bicia monety, sądownictwo i autonomię. Toruń stał się jednym z najważniejszych miast królewskich Rzeczypospolitej.
W tym czasie urodził się Mikołaj Kopernik (1473 r.) – astronom, który zrewolucjonizował naukę. Choć większość życia spędził we Fromborku, jego toruńskie korzenie są dumą miasta. Dziś jego pomnik stoi na Rynku Staromiejskim, a jego imię nosi uniwersytet.
W XVIII wieku Toruń, jak cała Rzeczpospolita, padł ofiarą rozbiorów. W 1793 roku, po II rozbiorze, miasto zostało wcielone do Prus. Choć utraciło autonomię, nie straciło ducha. W XIX wieku rozwijała się infrastruktura: - Budowa mostu kolejowo-drogowego przez Wisłę (1873 r.). - Powstanie twierdzy toruńskiej – systemu fortyfikacji obronnych. - Rozwój przemysłu, szkolnictwa i komunikacji. W latach 1807–1815 Toruń należał do Księstwa Warszawskiego, a potem znów do Prus. Mimo germanizacji, mieszkańcy pielęgnowali polską kulturę, zakładali stowarzyszenia i szkoły.
Po I wojnie światowej, w 1920 roku, Toruń wrócił do Polski i został stolicą województwa pomorskiego. Miasto rozwijało się jako centrum administracyjne, kulturalne i wojskowe. Powstały nowe szkoły, instytucje, a także rozbudowano port rzeczny.
W okresie międzywojennym Toruń był miastem wielokulturowym – żyli tu Polacy, Niemcy, Żydzi. Kwitła prasa, teatr, sport. W 1939 roku, po wybuchu II wojny światowej, miasto zostało zajęte przez Niemców. W lesie Barbarka miały miejsce egzekucje polskiej inteligencji. Toruń był miejscem cierpienia, ale też oporu.
Po wojnie, w 1945 roku, Toruń stał się częścią Polski Ludowej. W tym samym roku powstał Uniwersytet Mikołaja Kopernika – instytucja, która odmieniła oblicze miasta. Toruń stał się ośrodkiem akademickim, przyciągającym studentów, naukowców i artystów.
Miasto odbudowywało się, modernizowało, ale też pielęgnowało dziedzictwo. W 1997 roku Stare Miasto Torunia zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO – jako jedno z najlepiej zachowanych miast gotyckich w Europie.
Dziś Toruń to miasto, które łączy przeszłość z przyszłością. Jest współstolicą województwa kujawsko-pomorskiego (od 1999 r.), centrum nauki, kultury i turystyki. Zachwyca zabytkami, piernikami, festiwalami, ale też inwestuje w nowe technologie, ekologię i edukację.
To miasto, które nie boi się patrzeć w przyszłość, ale zawsze pamięta o swojej przeszłości.
