Ratusz Staromiejski w Toruniu to jeden z najwspanialszych przykładów gotyckiej architektury świeckiej w Europie Środkowej. Jako centralny punkt toruńskiego Rynku Staromiejskiego, od stuleci stanowi symbol potęgi handlowej i politycznej miasta.
1. Średniowieczne Początki i Gotycki Rozkwit (XIII – XIV wiek)
Historia ratusza sięga 1259 roku, kiedy to po powiększeniu miasta zaczęły powstawać pierwsze obiekty handlowe w centrum rynku. Początkowo były to oddzielne budynki: dom kupiecki, kramy, ławy chlebowe i sukiennice.
- 1274 r. - Wzniesiono najstarszą zachowaną część – wieżę ratuszową, wzorowaną na flandryjskich wieżach belfort (beffroi).
- Budowa „bez pozwolenia” (1391–1393) - Co niezwykle ciekawe, toruńska Rada Miasta, czując swoją siłę ekonomiczną, przystąpiła do prac budowlanych już w 1391 roku. Zrobiono to bez formalnego przywileju ze strony suwerena tych ziem – Zakonu Krzyżackiego. Było to działanie ryzykowne, będące rodzajem politycznej manifestacji niezależności Torunia.
- 14 maja 1393 roku Wielki mistrz Konrad von Wallenrode, widząc zaawansowanie prac wystawił oficjalną zgodę na budowę. Można przypuszczać, że zakonnik został postawiony przed faktem dokonanym, a bogate miasto zdołało „wynegocjować” legalizację trwającej już inwestycji.
Ukończenie dzieła (1399) - Prace postępowały niezwykle szybko jak na tamte czasy. Do 1399 roku scalono dawne, rozproszone obiekty w jedną, monumentalną bryłę na planie prostokąta (44 x 52 m) z dziedzińcem pośrodku.
2. Złoty Wiek i Manierystyczna Metamorfoza (XVII wiek)
W okresie nowożytnym Toruń był miastem królewskim o ogromnej autonomii. Aby podkreślić ten prestiż, na początku XVII wieku postanowiono zmodernizować średniowieczny gmach, który wydawał się wówczas zbyt surowy.
Impulsem do zmian były reformy samorządowe wprowadzone przez Zygmunta I Starego w 1523 roku (tzw. Reformatio Sigismundi). Nowe urzędy, dotąd funkcjonujące w Ratuszu Nowomiejskim, wymagały odpowiedniej przestrzeni, a toruńscy rajcy uznali, że to właśnie główny ratusz powinien stać się centrum administracyjnym miasta. W związku z tym 10 kwietnia 1602 roku Rada podjęła decyzję o nadbudowie istniejącego gmachu o dodatkową kondygnację. Inicjatorem przedsięwzięcia był prezydent Heinrich Stroband jedna z najwybitniejszych postaci toruńskiego życia publicznego, znany z szerokich horyzontów i humanistycznego wykształcenia.
- Antoni van Obberghen (1602–1605) - Ten wybitny architekt z Mechelen dokonał genialnego połączenia surowego gotyku z niderlandzkim manieryzmem.
Kluczowe zmiany:
Podniesiono budynek o drugie piętro, zachowując przy tym gotyckie łuki i wnęki.
W narożnikach umieszczono nadwieszone wieżyczki (bartyzany).
Szczyty ozdobiono kamieniarką i złoceniami.
Wprowadzono bogate dekoracje rzeźbiarskie, które "odciążyły" ceglaną bryłę.
3. Katastrofa 1703 roku i Barokowa Odbudowa
XVIII wiek przyniósł miastu największą tragedię w jego nowożytnej historii. Podczas wojny północnej, w 1703 roku, Toruń był oblegany przez wojska szwedzkie Karola XII.
- Bombardowanie - Szwedzi prowadzili celowy ostrzał rynku. Ratusz stanął w płomieniach.
- Zniszczenia - Runęły dachy, spłonęły niemal wszystkie drewniane stropy, a ogromne pożary spowodowały pękanie murów. Zniszczeniu uległa unikalna Sala Mieszczańska oraz bezcenne wyposażenie.
- Odbudowa (do 1738 r.) - Choć bryłę zewnętrzną przywrócono do stanu sprzed pożaru, wnętrza zyskały nowy skromniejszy, barokowy charakter.
4. Okres Zaborów i Wojny Napoleońskie (1793–1815)
- Wraz z II rozbiorem Polski w 1793 roku, Toruń przeszedł pod panowanie pruskie, co drastycznie zmieniło status miasta i funkcję ratusza. Nowe władze zaczęły ograniczać samorządność toruńskiego patrycjatu. Ratusz przestał być siedzibą suwerennej Rady Miasta, a stał się urzędem w pruskiej machinie biurokratycznej.
- Wojny napoleońskie były dla ratusza okresem wielkiej degradacji funkcjonalnej. Toruń, jako kluczowa twierdza na drodze na wschód, stał się gigantycznym zapleczem dla Wielkiej Armii. Po wkroczeniu Francuzów w 1806 roku, a później w trakcie kampanii 1812 roku, wspaniałe sale reprezentacyjne zamieniono na szpital polowy (lazaret). Obecność tysięcy chorych i rannych żołnierzy doprowadziła do dewastacji wnętrz. Po klęsce Napoleona, rosyjskie wojska okupacyjne kontynuowały wykorzystanie ratusza do celów militarnych, co doprowadziło budynek do stanu bliskiego ruinie.
5. Wiek XIX i XX: Od Urzędu do Muzeum
- Po 1815 roku Toruń ponownie znalazł się pod panowaniem pruskim, a ratusz musiał zostać poddany gruntownemu remontowi. Prace prowadzone w duchu klasycyzującego neogotyku miały na celu przywrócenie budynkowi użyteczności.
- Po II wojnie światowej, w latach 1957–1964, przeprowadzono generalną renowację i przekazano gmach w całości na cele muzealne.
